Een laboratorium is een ruimte die gebouwd is voor onderzoek of bereiding van chemische stoffen. Een laboratorium (meervoud: laboratoria) is geschikt om bepaalde proeven uit te voeren. De naam stamt uit het Latijn, en is een samenvoeging van labor dat 'werk' betekent, en torium dat 'ruimte' betekent. Letterlijk is een laboratorium dus een werkruimte of werkplaats. Het woord wordt soms afgekort tot lab. Een toxicologisch laboratorium wordt dan bijvoorbeeld aangeduid als het toxlab. Mensen die in een laboratorium werken worden in veel gevallen een laborant of analist genoemd. Aan het hoofd van het laboratorium staat vaak een professor of in de medische laboratoria een laboratoriumspecialist zoals een klinisch chemicus in het geval van een klinisch-chemisch laboratorium. In laboratoria gelden vaak allerlei regels voor de veiligheid van deze laboranten. Zo is het in veel plaatsten niet toegestaan om te eten, drinken of roken op het lab en worden er eisen gesteld aan kleding (labjas, labbril of veiligheidsbril, dichte schoenen, lange broek etc.). Onderzoekslaboratoria hebben verschillende mogelijkheden om hun resultaten te laten erkennen. Wetenschappelijke laboratoria publiceren hun resultaten meestal in de wereldliteratuur zodat andere laboratoria in de wereld hun werk kunnen herhalen en beoordelen. Andere labos kunnen wegens confidentialiteitsredenen hun resultaten niet publiceren en gebruiken daarom andere middelen om zich te laten erkennen (zie accreditatie, certificering, GLP, GMP).
Inhoud |
bewerk Wetenschappelijke laboratoria
bewerk Scheikundige laboratoria
Voor bijna elke wetenschap worden laboratoria gebouwd. De meeste laboratoria dienen echter de scheikunde. Stoffen die niet in de vrije natuur voorkomen zullen geproduceerd moeten worden en stoffen die wel in de natuur voorkomen kunnen in een laboratorium opgezuiverd worden. Het produceren van chemicaliën gebeurt op legale en illegale wijze doch beide in laboratoria. Onderzoek naar stoffen wordt ook verricht door laboranten. Hierbij valt onder andere onderzoek naar radioactieve stoffen en nog niet ontdekte elementen.
bewerk Natuurkundige laboratoria
Naast scheikundige worden ook veel natuurkundige experimenten uitgevoerd in laboratoria. Het schijnbaar onmogelijke wordt waargemaakt in deze laboratoria: men kan bijvoorbeeld licht afremmen tot enkele kilometers per uur, men test supergeleiders die geen elektronische weerstand bieden. In laboratoria zijn toestanden te realiseren die men normaal niet kan realiseren. Een voorbeeld is gewichtloosheid. Deze toestand is alleen mogelijk op grote afstand van de aarde, of in een vliegtuig dat in een vrije val is geraakt.
bewerk Biologische laboratoria
Ook biologie is een wetenschap die veelvuldig in laboratoria wordt belicht. Soms worden proefdieren gebruikt om bepaalde medicijnen te testen. Ook klonen is in dit soort laboratoria mogelijk.
bewerk Toegepast onderzoek
Naast laboratoria voor wetenschappelijk speurwerk, zijn er laboratoria voor praktische toepassingen.
bewerk Kwaliteitslaboratoria
Bijna alle bedrijven die met stoffen werken, hebben een kwaliteitslaboratorium, waarin de zuiverheid en de eigenschappen van grondstoffen, hulpstoffen, halffabricaten en eindproducten worden getest. In de farmaceutische- en voedingsmiddelenindustrie is een microbiologisch laboratorium essentieel, om het gevaar van voedselvergiftiging en besmetting van het eindproduct te voorkomen.
Kwaliteitslaboratoria zijn onderhevig aan strenge internationale normen wat betreft kwaliteitscontrole. Wanneer het er om gaat om de klant te kunnen garanderen dat een resultaat een product, proces of dienst beantwoordt aan specifieke vereisten zal men een Accreditatie nodig hebben. Een analytisch labo bv. dient te bewijzen dat ze een bepaalde chemische stof waarvoor ze geaccrediteerd wenst te zijn ook effectief kan opsporen in de door de klant bepaalde concentraties. Het is echter niet altijd mogelijk om met 100% zekerheid te bewijzen dat een bepaald product hetgeen is dat men wil aantonen (zo veranderen schimmels of griepvirussen bv. geregeld van genomische samenstelling. Het referentiestaal zal dus licht afwijken met de tijd van het geteste staal; genetische drift). In dat geval kan men beter werken met Certificering waarbij het management van het labo wordt gekeurd. Wanneer herhaalbaarheid moeilijk wordt, (bv. herhalen van diertesten is verboden door de Europese gemeenschap), dan zal men eerder een systeem prefereren zoals GLP. GMP is dan meer gericht op het waarborgen van het productieproces. De verschillende systemen hebben heel wat gelijkenissen, maar ook duidelijke verschillen. Zo is bij GLP zeer belangrijk dat men een goed archief aanlegt en er een Kwaliteitsverantwoordelijke in het bedrijf aanwezig is.
Tevens worden er in de kwaliteitslaboratoria de verpakkingsmaterialen en hulpgoederen die nodig zijn voor het productieproces gecontroleerd. Deze controle kan bijvoorbeeld betrekking hebben op: flessen, doppen, kappen, labels, bijsluiters, dozen, omdozen, filters, naalden, spuiten, slangen, steriele hulpgoederen, enzovoort.
bewerk Ziekenhuislaboratoria
Ziekenhuizen beschikken over een algemeen klinisch-chemisch/hematologisch, een medisch microbiologisch, een farmaceutisch toxicologisch en een pathologisch laboratorium om in principe alle lichaamsvloeistoffen, maar vooral bloed, urine, ontlasting, sputum en weefsels te onderzoeken. Het zijn vooral de algemeen klinisch-chemisch/hematologische laboratoria die een 24-uurs functie vervullen en daardoor continue beschikbaar zijn voor spoed analyses. De ander genoemde laboratoria vervullen over het algemeen een bereikbaarheidsfunctie zodat, wanneer noodzakelijk, personeel opgeroepen kan worden.
bewerk Forensische laboratoria
Een forensisch laboratorium onderzoekt sporen, om de toedracht van misdrijven te achterhalen en de daders te identificeren. Het onderzoek naar sporen van DNA heeft de laatste jaren een grote vlucht genomen, waardoor soms zelfs oudere misdrijven kunnen worden opgelost, waar men eerder tevergeefs naar een oplossing heeft gezocht.
bewerk Laboratoria van naam
Hoewel vele laboratoria naamloos door het leven gaan, als afdeling van een grotere organisatie, zijn er ook zelfstandige laboratoriumorganisaties met een eigen naam. Vele hiervan zijn naar een historische wetenschapper genoemd.
bewerk Laboratoria in Nederland
- Van Swinden Laboratorium, het laboratorium van het Nederlands Meetinstituut (NMi)
- Kamerlingh Onnes Laboratorium, Universiteit van Leiden
- Nederlands Forensisch Instituut, 's Gravenhage (voorheen Gerechtelijk laboratorium, Rijswijk)
- Natuurkundig Laboratorium (natlab), Eindhoven, het bedrijfslaboratorium van Philips.
- Hubrecht Laboratorium, Nederlands Instituut voor Ontwikkelingsbiologie
- Douane Laboratorium, Amsterdam
bewerk Laboratoria in België
- Wetenschappelijke Instituut Volksgezondheid, Brussel; bezit accreditatie, certificering, en is de Belgische Monitoring autoriteit voor GLP.
- Pasteur Instituut, Ukkel; lange tijd zelfstandig maar sinds 2003 een departement van het Wetenschappelijke Instituut Volksgezondheid
- CODA, Brussel
- VITO, MOL
bewerk Andere landen
- Jet Propulsion Laboratory (JPL), Pasadena, Californië, USA
- Cavendisch Laboratory, Cambridge, VK, Universiteit van Cambridge
- Princeton Plasma Physics Laboratory (PPPL), Princeton, USA
- Lawrence Livermore National Laboratory